Tuấn Anh
Ngay khi những thông tin đầu tiên về dự án phim “The Odyssey” của Christopher Nolan được công bố, cộng đồng yêu điện ảnh trên toàn thế giới đã lập tức “đứng ngồi không yên”. Nolan, qua những bộ phim như “Inception”, “The Dark Knight Rises”, hay mới nhất là “Oppenheimer”, được mệnh danh như một tượng đài sống trong nền điện ảnh đương đại. Còn sử thi “Odyssey”, được thi hào Homer sáng tác cách đây gần 2800 năm vào thời Hy Lạp cổ đại, nay là một trong những tác phẩm văn học lâu đời và quan trọng nhất mà nhân loại vẫn còn gìn giữ. Có lẽ giới mộ điệu khó thể đòi hỏi một sự kết hợp hoàn hảo hơn.
“The Odyssey”, bộ phim đầu tiên trong lịch sử điện ảnh được ghi hình hoàn toàn bằng định dạng IMAX 70mm, hứa hẹn là một bản sử thi tâm lý hoành tráng và kỳ vĩ tái hiện cuộc hành trình mười năm lưu lạc đầy bão táp của người anh hùng Odysseus, và bóc tách những góc khuất sâu thẳm nhất trong tâm trí của một kẻ cô độc chống lại định mệnh (hay như dòng tagline của bộ phim dõng dạc tuyên bố, “Thách thức thần linh”).
Và tất nhiên,“The Odyssey” không phải là câu chuyện đầu tiên về thần thoại Hy Lạp được chuyển thể lên màn ảnh. Những sử thi của thời đại này trường tồn qua suốt những năm tháng, và thẩm thấu vào biết bao mô-típ tự sự mà giờ đây đã trở nên quá đỗi quen thuộc đối với chúng ta. Từ những thước phim hoạt hình đại chúng rực rỡ sắc màu, những tượng đài kỹ xảo thủ công truyền thống, cho đến những bom tấn đương đại tạo dựng nên từ công nghệ kỹ thuật số, danh sách gồm 6 bộ phim dưới đây sẽ phần nào giúp chúng ta dự đoán xem ngôn ngữ điện ảnh của Nolan sẽ đứng ở đâu trong dòng chảy này.
HERCULES (1997)
Để thấy một câu chuyện thần thoại có thể được cải biên như thế nào trong lăng kính đương đại, có lẽ chẳng cần nhìn đâu xa hơn “Hercules” – một tác phẩm gắn liền với tuổi thơ của nhiều độc giả bài viết này. Được ra mắt vào những năm cuối cùng của “thời kỳ Phục hưng” của Disney, “Hercules” là một sự “ly khai” đầy sáng tạo khỏi truyền thuyết “gốc” về vị anh hùng huyền thoại, gạt bỏ những chi tiết có phần đen tối và bạo lực vốn xuyên suốt một trong những chương nổi tiếng bậc nhất của thần thoại Hy Lạp, để nhường chỗ cho một câu chuyện lấy cảm hứng từ văn hóa người nổi tiếng hiện đại tràn đầy năng lượng tích cực.
Bộ phim khéo léo “tẩy trắng” mối quan hệ đầy thù hận giữa Hera và Hercules (hay Heracles), biến Hera từ một kẻ hành hạ đầy thù hận, khát máu trở thành một người mẹ ruột dịu dàng và yêu thương con hết mực; biến Hades từ một nhân vật gần như không hề xuất hiện trong các giai thoại của Hercules trở thành kẻ phản diện chính; hay đồng thời tái khắc họa các thử thách sinh tử của Hercules thành như một chiến dịch quảng bá thương hiệu của người nổi tiếng. Nếu liệt kê hết những “sai lệch” của bộ phim so với truyền thuyết, có lẽ sẽ nhiều vô kể. Song sau cùng, sự “sai lệch” đó chẳng hề đáng chê, mà ngược lại, cho thấy cách điện ảnh luôn có thể tái cấu trúc thần thoại để phục vụ cho các thông điệp đương đại mà vẫn giữ được ý nghĩa cốt lõi của nguyên tác, về danh vọng và giá trị đích thực của một “vị thần”.
JASON AND THE ARGONAUTS (1963)
Nếu như Christopher Nolan được biết đến như một vị “đạo sĩ” trung thành tuyệt đối với kỹ xảo vật lý (practical effects) và nói không với CGI bất cứ khi nào ông có thể, thì có lẽ “Jason and the Argonauts” chính là cội nguồn của triết lý làm phim đó. Bộ phim năm 1963 là một tượng đài của điện ảnh thế giới, được nhào nặn nên bằng đôi tay và bộ óc thiên tài của bậc thầy stop-motion Ray Harryhausen. Bất kể là đàn ác điểu Harpies, trận đánh giữa các dũng sĩ của con tàu Argonauts và bức tượng đồng khổng lồ Talos hay đội quân xương khô di động, hay cuộc chiến giữa Jason và mãng xà Hydra, từng khung hình của mỗi quái vật đều được Harryhausen hoạt họa mô hình bằng tay một cách tỉ mỉ, tạo nên thứ cảm giác chân thực, ma mị và có phần rùng rợn mà khó một siêu máy tính hiện đại nào có thể tái tạo hoàn hảo.
Bộ phim theo chân Jason trong cuộc hành trình tìm kiếm Bộ lông cừu vàng và đối mặt với vô vàn hiểm họa trên đường đi. Trong khi đó, sự hiện diện của các vị thần trên đỉnh Olympus, đặc biệt là nữ thần Hera trong vai trò người bảo hộ cho Jason, được khắc họa như một ván cờ định mệnh với thần Zeus. Tính thủ công được khắc sâu vào từng thớ thịt của bộ phim mang lại một cảm giác hoài cổ nhưng tinh tế, khiến “Jason and the Argonauts” càng giúp khán giả trân trọng hơn sự kỳ công của việc dàn dựng bối cảnh vật lý, thứ tư duy mà chắc chắn Nolan sẽ kế thừa và phát triển lên một tầm cao mới trong “The Odyssey”.
TROY (2004)
Xét về mặt tuyến tính, “Troy” chính là phần tiền truyện trực tiếp của “The Odyssey”. Song khác với bộ phim sẽ ra mắt năm nay, khi đạo diễn Nolan vẫn thêu dệt phần nào các yếu tố huyền thoại với chủ nghĩa hiện thực trần trụi qua sự xuất hiện của nữ thần Athena, phù thủy Circe hay người khổng lồ một mắt Cyclop, đạo diễn Wolfgang Petersen vào đầu những năm 2000 lại đưa ra một quyết định có phần táo bạo và gây tranh cãi, lược bỏ hoàn toàn những yếu tố thần thoại của sử thi “Iliad” và sự can thiệp của các vị thần Olympus, thay vào đó soi chiếu cuộc chiến thành Troy dưới góc nhìn của lịch sử quân sự thuần túy, nơi tôn giáo và thần thánh chỉ tồn tại trong tâm thức, đóng vai cái cớ hay lời ngụy biện cho tham vọng chính trị của con người.
Bộ phim sở hữu một dàn diễn viên hạng A gồm những Brad Pitt, Eric Bana, Orlando Bloom, Diane Kruger,… cùng những trường đoạn dàn trận quy mô khổng lồ hay các trận thư hùng tay đôi đỉnh cao được biên đạo tỉ mỉ như cuộc so tài tới chết giữa Achilles và Hector hay Paris và Menelaus. “Troy” bóc trần sự vô nghĩa của chiến tranh, nơi những người anh hùng bị nghiền nát bởi tham vọng. Đoạn kết của bộ phim, khi thành Troy chìm trong ngọn lửa và các chiến binh Hy Lạp bước lên thuyền để trở về quê hương, cũng chính là thời điểm khi cuộc lưu lạc mười năm đầy cay đắng của Odysseus bắt đầu.
IPHIGENIA (1977)
Tạm gác lại những trận chiến lẫy lừng, nếu muốn tìm tới một chuyện chính kịch chạm đến phần hồn sâu sắc và u thảm bi kịch Hy Lạp cổ đại, có lẽ khó có tác phẩm nào có thể vượt qua “Iphigenia” của đạo diễn Michael Cacoyannis. Được chuyển thể từ vở kịch kinh điển của nhà biên kịch thành Athens Euripides và về mặt tuyến tính cũng có thể được coi là tiền truyện của “The Odyssey”, “Iphigenia” đưa khán giả về bờ biển Aulis, nơi hạm đội khổng lồ của Hy Lạp đang bị mắc cạn giữa một đại dương lặng gió. Để có được ngọn gió lành đưa quân sang chinh phạt thành Troy, cũng như xoa dịu cơn thịnh nộ của Artemis sau khi quân lính vô tình giết chết một con hươu thần, tổng tư lệnh Agamemnon bị đặt vào một tình thế nghiệt ngã đến tột cùng: hiến tế chính người con gái yêu dấu Iphigenia của mình.
Được đề cử Cành cọ Vàng và giải Oscar cho Phim nước ngoài xuất sắc nhất, “Iphigenia” của Cacoyannis đã gỡ bỏ hoàn toàn những nước sơn thiên sử thi hào nhoáng của Hollywood, thay vào đó là những thước phim nhẹ nhàng, phủ trong cát bụi và chan chứa những giọt nước mắt. Bộ phim tập trung khai thác tâm lý, xoáy sâu vào sự hèn nhát của những kẻ cầm quyền, sự hỗn loạn của quân binh và sự bất lực của con người trước guồng quay nghiệt ngã của định mệnh và đức tin. Diễn xuất xuất thần của Irene Papas trong vai người mẹ Clytemnestra và Tatiana Papamoschou trong vai cô bé Iphigenia ngây thơ bị đem làm vật tế sẽ ám ảnh người xem suốt một thời gian dài. Đây chính là chất liệu tâm lý nặng nề, gai góc mà người hâm mộ kỳ vọng Christopher Nolan sẽ đưa vào “The Odyssey”, song song với những trường đoạn phiêu lưu hành động kỳ vĩ.
IMMORTALS (2011)
Trong khi những bộ phim như 300 của Zack Snyder trước đó đã đánh đổi tính chính xác về lịch sử để đổi lấy giá trị thẩm mỹ theo chủ nghĩa tối đa khi khắc họa trận chiến Thermopylae với thứ màu sắc và nhịp điệu của một trang truyện tranh, thì “Immortals” của đạo diễn Tarsem Singh còn đưa hướng tiếp cận này đi một bước xa hơn, và khắc họa truyền thuyết về Theseus và cuộc chiến giữa Titans và các vị thần Olympus trong một thế giới huyền ảo và đẫm máu vô cùng. Từng khung hình của bộ phim mang lại cảm giác như một bức tranh của danh họa Caravaggio nhuốm sắc vàng, nơi những vị thần không phải là những ông già râu tóc bạc phơ, mà là những nam thanh nữ tú mang vẻ đẹp của các bức tượng thời Phục Hưng, trong lớp giáp vàng rực lấp lánh do nhà thiết kế lừng danh Eiko Ishioka tạo nên. Tất cả được hòa quyện để lột tả trọn vẹn sự hùng vĩ và mê hoặc của cõi thần thoại.
Dù cốt truyện còn mỏng và nhận về nhiều ý kiến khen chê trái chiều, “Immortals” trong phong cách tối đa đặc trưng của Tarsem Singh vẫn là minh chứng rằng thế giới thần thoại cổ đại luôn là một mảnh đất màu mỡ cho những thử nghiệm nghệ thuật.
O BROTHER, WHERE ART THOU? (2000)
“O Brother, Where Art Thou?” có lẽ là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy tính linh hoạt và sự trường tồn của các truyền thuyết và thần thoại Hy Lạp. Anh em nhà Coen đã thực hiện một cú hoán đổi bối cảnh ngoạn mục khi bê nguyên cốt truyện của bản trường ca cổ đại “Odyssey” về vùng nông thôn ngập nắng của miền Nam nước Mỹ những năm 1930, biến chuyến hành trình sử thi thành một vở kịch du đãng trào phúng. Odysseus giờ đây là Ulysses Everett McGill (được thủ vai bởi tài tử George Clooney), một gã tù nhân với cái miệng dẻo quẹo phải tìm đường trở về nhà trước khi vợ tái giá.
Dọc đường đi, Everett và hai gã bạn tù ngờ nghệch của mình phải chạm trán với một loạt các trở ngại trong truyền thuyết, song giờ đây được khắc họa qua những hình tượng dân gian Mỹ: thần đại dương Poseidon là gã cảnh sát trưởng không ngừng truy lùng ba tù nhân trốn trại, thủy quái Sirens là những thiếu nữ giặt đồ bên sông ca hát mời gọi, người khổng lồ Cyclops là tên cướp giật chột mắt thuộc băng đảng KKK… Được tô điểm bằng những giai điệu bluegrass ấm áp và góc máy kỳ vĩ nhuộm sắc vàng hoài cổ của đạo diễn hình huyền thoại Roger Deakins, “O Brother, Where Art Thou?” là minh chứng rằng dù được kể hình thức nào, hành trình vượt qua muôn vàn cám dỗ và cạm bẫy để trở về với mái ấm gia đình của sử thi “Odyssey” vẫn là câu chuyện sẽ luôn kết nối với mỗi chúng ta, và xa hơn, rằng thần thoại Hy Lạp không chỉ đơn thuần là những truyền thuyết của một thời đại hay một nền văn hóa, mà là những khuôn mẫu tự sự có thể mãi mãi được kể lại theo những cách thức mới.
Có thể bạn cũng quan tâm
